DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HOÁ

Điện Tây Sơn: Di tích điện thờ Tây Sơn thuộc khối 1, thị trấn Phú Phong, huyện Tây Sơn, cách thành phố Quy Nhơn 40km về hướng Tây Bắc, là nơi thờ 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ, trải qua bao dâu bể vẫn luôn được giữ gìn tôn tạo, thể hiện tấm lòng tự hào, tôn kính, son sắt thủy chung của dân đối với 3 anh em Tây Sơn.

Điện Tây Sơn tuy nhỏ nhưng trang nghiêm. Trước sân rộng có tam quan, tiếp đó là nhà bia ghi công lao của Quang Trung – Nguyễn Huệ. Chính điện gồm 3 gian, gian giữa thờ Quang Trung – Nguyễn Huệ, gian bên trái thờ Nguyễn Nhạc, gian bên phải thờ Nguyễn Lữ.

Điện Tây Sơn được xây dưng trên nền nhà cũ của ba thủ lĩnh Tây Sơn và cũng chính là từ đường thờ ông bà Hồ Phi Phúc – Nguyễn Thị Đồng, những người đã sinh ra 3 anh em Tây Sơn, là nơi 3 anh em Tây Sơn cất tiếng khóc chào đời, đã cùng đi qua tuổi ấu thơ cho đến lúc trưởng thành, rồi phất cờ khởi nghĩa trở thành những lãnh tụ kiệt xuất của nông dân và dân tộc vào cuối thế kỷ XVIII. Hiện nay, trong khu vườn cũ của gia đình anh em Tây Sơn, sát bên cạnh điện thờ Tây Sơn vẫn còn lại 2 di tích cực kỳ quý giá, là cây me cổ thụ và giếng nước xưa, tương truyền có từ thời ông Hồ Phi Phúc.

Cây me cổ thụ: Hơn 200 tuổi, tương truyền do thân sinh ba anh em Tây Sơn trồng, nằm ở bên cạnh điện Tây Sơn cành lá xum xuê che rợp cả một góc vườn, gốc cây có chu vi tới 3,5m, cây me đã đi vào ký ức dân gian trong một câu ca quen thuộc, trữ tình, đượm màu lịch sử:

“ Cây Me cũ, bến Trầu xưa

Không nên tình nghĩa thì cũng đón đưa cho trọn niềm”

Giếng nước: Ở bên phải điện Tây Sơn, tương truyền có từ thời thân sinh ba anh em Tây Sơn, được xây bằng đá ong, đường kính 0,9m, thành giếng cao 0,8m. Đến nay giếng nước xưa vẫn mát trong như ngày nào chắt chiu từng giọt nước ngọt lành nuôi lớn tâm hồn và ý chí anh em Tây Sơn.

Hiện nay, di tích Điện thờ Tây Sơn, Cây me, Giếng nước được gìn giữ trang trọng, tôn kính, trong khuôn viên của khu Bảo tàng Quang Trung. Bảo tàng Quang Trung được nhà nước xây dựng vào năm 1978 có quy mô đồ sộ, hoành tráng, kiến trúc theo kiểu cổ, dáng vẻ uy nghiêm, gồm 9 phòng trưng bày các kỷ vật liên quan đến phong trào khởi nghĩa Tây Sơn và Hoàng đế Quang Trung (1771 - 1789).

Về thăm Bảo tàng Quang Trung, được đứng trên mảnh đất, ngôi nhà đã từng sinh ra, nuôi dưỡng ba anh em Tây Sơn trưởng thành, tận mắt ngắm nhìn những di vật, chiến tích hào hùng, lừng lẫy của phong trào nông dân Việt Nam khởi nghĩa vào thế kỷ XVIII, vào Điện thờ đốt nén hương thơm tưởng nhớ công tích to lớn, kiệt xuất của ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ;  đứng dưới gốc Cây me, uống dòng nước mát ngọt của Giếng nước xưa du khách như được sống với tinh thần thượng võ, anh hùng, nghĩa hiệp, ý chí đấu tranh kiên cường bất khuất giữ gìn quê hương đất nước qua lịch sử oai hùng của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn và những chiến công hiển hách, lừng lẫy của Quang Trung – Nguyễn Huệ.

Bên cạnh đó du khách còn được thưởng thức chương trình biểu diễn phong phú, độc đáo, hấp dẫn về lịch sử phong trào Tây Sơn như võ thuật Tây Sơn, trống trận Quang Trung, ca múa nhạc dân tộc... đưa khách ngược dòng lịch sử về với những chiến thắng hào hùng của dân tộc Việt Nam thế kỷ XVIII.

Thành Hoàng Đế: Hiện nay di tích của thành thuộc địa phận thị trấn Đập Đá và xã Nhơn Hậu huyện An Nhơn. Thành Hoàng Đế được triều đại Tây Sơn xây dựng vào năm 1775 trên cơ sở thành Đồ Bàn của Vương quốc Chămpa để lại và được chính thức gọi tên là Thành Hoàng Đế từ năm 1778. Trong suốt một thời gian dài từ 1776 đến 1793 Thành là đại bản doanh của quân Tây Sơn và sau đó là kinh đô của chính quyền Trung ương Hoàng Đế Thái Đức – Nguyễn Nhạc. Thành Hoàng Đế nguyên là một tổng thể kiến trúc hình chữ nhật, gồm ba vòng thành: Thành  Ngoại, Thành Nội và Tử  Cấm Thành. Thành Ngoại có chu vi là 7.400m. Thành Nội còn được gọi là Hoàng Thành có hình chữ nhật dài 430m rộng 370m. Bên trong Thành Nội là Tử Cấm Thành cũng có hình chữ nhật dài 174m rộng 126m. Sau khi triều đại Tây Sơn thất bại, Gia Long - Nguyễn Aùnh đã trả thù cực kỳ dã man đối với triều đại Tây Sơn. Thành Hoàng Đế, dấu tích một thời vàng son của Tây Sơn cũng bị phá đổ nát. Trên nền cũ của thành, nhà Nguyễn cho xây một khu lăng thờ 2 viên quan nhà Nguyễn chết ở đây là Võ Tánh và Ngô Tùng Châu, đây là một khu lăng mang phong cách Nguyễn điển hình nằm trong quần thể của di tích.

Thành Hoàng Đế là một di tích thành quách lịch sử nhắc nhở muôn đời sau về một thời oanh liệt của những người anh hùng áo vải cờ đào 

Từ đường Võ Văn Dũng: Võ Văn Dũng là vị tướng lỗi lạc đã có những đóng góp xuất sắc đối với phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, được phong Đô đốc rồi Đại tư khấu, Đại tư đồ, tước hầu, Quốc công. Từ đường Võ Văn Dũng được xây dựng trên quê hương ông - xã Tây Phú, huyện Tây Sơn.

Từ đường Bùi Thị Xuân: Bùi Thị Xuân là một nữ tướng xuất sắc của vua Quang Trung, có tài luyện voi đánh giặc, Bà đã cống hiến hết mình vì sự nghiệp vẻ vang của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn. Bùi Thị Xuân hiện được thờ tại từ đường họ Bùi ở xã Tây Xuân, huyện Tây Sơn. Hiện tỉnh đang xây Đền thờ Bùi Thị Xuân khang trang gần từ đường này.

Bãi Nhạn - Núi Tam Toà: Bãi Nhạn là một doi đất nhọn nằm ở đầu cửa Cảng Quy Nhơn thuộc địa bàn khu 1, phường Hải Cảng. Núi Tam Tòa (còn gọi là núi Đá Đen) thuộc địa phận thôn Hải Minh, Phường Hải Cảng, bên hữu cửa Cảng Quy Nhơn, đối diện với Bãi Nhạn. Trước đây từ biển, tàu thuyền muốn vào đầm Thị Nại, tiến đến thành Hoàng Đế, đại bản doanh của nghĩa quân Tây Sơn, kinh đô của Trung ương Hoàng Đế Nguyễn Nhạc thì không còn con đường nào khác là phải vượt qua Bãi Nhạn và Núi Tam Tòa. Do vậy Bãi Nhạn cùng với Núi Tam Tòa giữ một vị trí chiến lược quan trọng, được xây dựng thành hệ thống căn cứ quân sự trọng yếu của quân Tây Sơn. Thời gian trôi qua, đến nay những di tích vật chất hầu như không còn gì đáng kể, tuy nhiên với tất cả những gì đã xảy ra nơi đây, cùng vẻ đẹp hoành tráng của thiên nhiên, của non nước chốn này, Bãi Nhạn, Núi Tam Tòa vẫn có sức hấp dẫn biết bao du khách đến tham quan chiêm ngưỡng.

Lăng Mai Xuân Thưởng: Được xây dựng theo kiểu kiến trúc cổ trên một ngọn đồi bên cạnh quốc lộ 19 thuộc xã Bình Tường, huyện Tây Sơn để tưởng nhớ Mai Xuân Thưởng - nhà yêu nước và cũng là lãnh tụ xuất sắc của phong trào Cần Vương kháng Pháp tại Bình Định. Từ trên ngọn đồi này, nơi năm xưa Mai Xuân Thưởng đã dựng cờ khởi nghĩa, khách tham quan có thể quan sát thấy các căn cứ kháng Pháp của nghĩa quân như Phú Phong, Tiên Thuận, Linh Đổng, Hương Sơn.. Đã hơn một trăm năm kể từ ngày Mai Xuân Thưởng hy sinh nhưng tên tuổi ông vẫn sống mãi trong lòng người dân Bình Định, trong lòng nhân dân cả nước.

Mộ Đào Tấn:  Trong số các danh nhân văn hóa ở Bình Định, Đào Tấn hiện lên như một ngôi sao sáng chói. Ông là người yêu nước, là vị quan nổi tiếng liêm khiết, là nhà thơ, nhà soạn tuồng xuất sắc của Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Với những đóng góp to lớn. Đào Tấn được suy tôn là “Hậu Tổ” của nghệ thuật tuồng Việt Nam. Mộ Đào Tấn nằm trên núi Huỳnh Mai thuộc xã Phước Nghĩa, huyện Tuy Phước, cách thành phố Quy Nhơn khoảng 15km, là một di tích lịch sử  - văn hóa quan trọng đã được trùng tu tôn tạo trên nguyên gốc, ngày càng thu hút nhiều khách đến tham quan để tri ân người đã có công lao trong việc kế thừa và phát triển nền văn hóa dân tộc.

Di tích Chăm: Bình Định từng là kinh đô của Vương quốc Champa từ thế kỷ X đến thế kỷ XVI và thời vàng son đó còn lưu lại đến ngày nay những di sản văn hóa vô giá với dấu tích thành quách và những ngọn tháp rêu phong vẫn đứng vững trước thử thách của thời gian, bằng chính những giá trị văn hóa nghệ thuật đích thực của chúng.

Tháp Đôi (hay còn gọi là tháp Hưng Thạnh): được xây dựng vào cuối thế kỷ XII, nằm ở phường Đống Đa, thành phố Quy Nhơn, là một công trình kiến trúc đẹp và độc đáo gồm 2 tháp (tháp chính cao 20m, tháp phụ cao khoảng 18m). Tháp Đôi được xếp vào loại đẹp "độc nhất vô nhị" của nghệ thuật kiến trúc Champa. Cả 2 ngôi tháp đều không phải là tháp vuông nhiều tầng theo truyền thống của tháp Chăm mà là một cấu trúc gồm 2 phần chính: khối thân vuông và phần đỉnh hình tháp mặt cong, các góc tháp hiện lên những tượng chim thần Garuda, hai tay đưa cao như muốn nâng đỡ mái tháp. Vòm trên của các cửa vút cao lên như những mũi tên. Kiến trúc của tháp Đôi chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Ấn Độ Giáo.

Tháp Bánh Ít (hay còn gọi là tháp Bạc): Được xây dựng vào cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII tại xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, trên đỉnh một quả đồi nằm giữa 2 nhánh sông Côn là Tân An và Cầu Gành, bên cạnh quốc lộ 1A, cách thành phố Quy Nhơn khoảng 20 km. Đây là một quần thể gồm 4 tháp, đứng nhìn từ xa trông  giống như chiếc bánh ít nên gọi là tháp Bánh Ít, mỗi tháp là một kiến trúc riêng biệt, mỗi sắc thái khác nhau. Trên đỉnh mỗi tháp đều có tượng thần Shiva làm bằng đá. Về phương diện nghệ thuật, trong toàn bộ di tích tháp Chàm còn lại trên đất Việt Nam, Bánh Ít là quần thể kiến trúc độc đáo với nhiều dáng vẻ kiến trúc đa dạng, trang trí đẹp, có giá trị nghệ thuật cao.

Tháp Dương Long (hay còn gọi là Tháp Ngà): Ở xã Tây Bình, huyện Tây Sơn, cách thành phố Quy Nhơn khoảng 50km, được xây dựng vào cuối thế kỷ XII, vào thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của văn hóa nghệ thuật Chăm, là một quần thể gồm 3 tháp Chàm (tháp giữa cao 24m, hai tháp 2 bên cao 22m). Với nghệ thuật điêu khắc chạm trổ điêu luyện, các đường nét thể hiện vừa hoành tráng, lộng lẫy, vừa tinh tế mềm mại, những con vật và họa tiết trang trí vừa sống động chân thực, vừa huyền ảo kỳ bí, Tháp Dương Long được đánh giá là một trong những tháp Chàm đẹp nhất miền Trung, với đặc trưng độc đáo là có kích thước lớn và kiểu kiến trúc uy nghi.

Tháp Cánh Tiên: Được xây dựng bên thành Đồ Bàn trên địa bàn xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn vào khoảng thế kỷ XVI. Điểm đặc biệt của  tháp Cánh Tiên là phần phía trong các cột ốp tường được ốp kín bằng các phiến đá sa thạch màu tím có chạm khắc hoa văn dây xoắn. Ngôi tháp được tạo dáng, thanh thoát nhưng trang nghiêm, tháp có 4 tầng thu nhỏ dần về phía trên, tầng nào cũng có 4 tháp góc trang trí, mỗi góc lại có những tầng nhỏ, tạo dáng lá lật nhỏ dần về phía trên tạo cảm giác như cánh chim đang bay, từ vai tháp trở lên, bốn phía đều giống như cánh tiên bay lên nên được gọi là tháp Cánh Tiên.

Tháp Phú Lốc (hay còn gọi là tháp Vàng): Ở xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn, cách thành phố Quy Nhơn 35 km về phía Bắc, có vẻ đẹp ngạo nghễ, đượm buồn, đứng từ chân tháp du khách có thể nhìn khắp bốn hướng những cảnh trí kỳ vĩ xung quanh.

Tháp Thủ Thiện: Đuợc xây cất trên một vùng đất tương đối thấp, trên bờ nam sông Côn thuộc xã Bình Nghi, huyện Tây Sơn, cách thành phố Quy Nhơn 35 km về hướng Tây Bắc. Tháp có quy mô nhỏ, kiểu dáng trang nhã, thanh thoát, kỳ bí.

Tháp Bình Lâm: Được xây trên một gò đất cao thuộc xã Phước Hòa, huyện Tuy Phước, cách thành phố Quy Nhơn 22 km. Tháp có bình đồ vuông, mỗi cạnh khoảng 10m, cao khoảng 20m chia làm 3 tầng, trang trí hoa văn tinh tế, kiến trúc hài hòa với những đường nét vừa thanh tú vừa khỏe khoắn.

Các tháp trên đều đã được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là di tích lịch sử kiến trúc. Có thể nói hệ thống tháp Chàm ở Bình Định là hết sức phong phú, đa dạng tạo ra sức hấp dẫn đặc thù chỉ có ở Bình Định, đối với khách du lịch khi đến vùng Nam Trung bộ nói riêng và Việt Nam nói chung.

Căn cứ Núi Bà: Núi Bà là một danh thắng nằm ở Đông Nam huyện Phù Cát, hướng ra biển, hùng vĩ, hoành tráng. Trên núi, có đá Vọng Phu, ở thôn Chánh Oai, xã Cát Hải, trông giống người phụ nữ dắt con, đứng nhìn đăm đăm ra biển ngóng đợi chồng về. Và ở vùng địa phận xã Cát Tiến, huyện Phù Cát, trên lưng chừng núi giữa một vùng mây nước, hang động xinh đẹp, huyền ảo còn có ngôi chùa Linh Phong nổi tiếng được xây dựng từ cuối thế kỷ XVII. Núi Bà đồng thời cũng là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử cách mạng quan trọng của Bình Định.Với trên 80 di tích, tập trung thành 29 khu, Núi Bà là một quần thể di tích gắn liền với sự nghiệp cách mạng và kháng chiến chống Mỹ cứu nước của quân và dân Bình Định, là căn cứ cách mạng quan trọng trong những năm tháng hào hùng của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, là nơi che chở, bảo vệ các cơ quan cách mạng của tỉnh, là nơi nuôi dưỡng những đoàn quân giải phóng, là khởi nguyên của nhiều chiến thắng lẫy lừng. Trong lòng người dân Bình Định, Núi Bà đã trở thành một trong những biểu tượng của quê hương, của niềm tin và lòng tự hào.

Chùa Thập Tháp: Nằm trên địa bàn xã Nhơn Thành, huyện An Nhơn, cách Quy Nhơn khoảng 27 km về hướng Tây Bắc, được hòa thượng Nguyên Thiều thuộc phái Lâm Tế xây dựng vào thế kỷ 17 với vật liệu chính là các viên gạch đỏ lấy từ 10 tháp Chàm bị hư hỏng tọa lạc xung quanh nên gọi là chùa Thập Tháp và được chúa Nguyễn Phúc Chu ban cho biển ngạch Thập Tháp Di Đà tư. Đến nay, trải qua lịch sử trên 300 năm, Thập Tháp Di Đà tự đã trở thành công trình kiến trúc Phật giáo có quy mô hoành tráng, là bộ sử bằng di tích thể hiện quá trình phát triển của Phật giáo Đàng Trong và đây là ngôi tổ đình của phái Nguyên Thiều. Bên cạnh ý nghĩa đó, quần thể kiến trúc điêu khắc và toàn bộ cảnh quan chùa Thập Tháp ngày nay còn là một di tích văn hóa có giá trị lớn trên nhiều phương diện, đã được xếp hạng là di tích quốc gia.

Chùa Long Khánh: Nằm ở thành phố Quy Nhơn, được xây dựng vào khoảng năm 1715. Chùa Long Khánh là một  trong những trung tâm Phật giáo lớn của Bình Định, là nơi sinh hoạt lễ bái của tăng ni phật tử và là điểm tham quan du lịch cho du khách gần xa. Hiện nay chùa còn lưu giữ được một số đồ vật quý như:

Thái Bình Hồng Chung (Khánh đồng) được đúc vào năm 1805 (triều Gia Long).

Tấm biểu trưng (Long Khánh Tự) được in vào năm 1813

Chùa Linh Phong: Được xây dựng năm 1702 trên lưng chừng một ngọn đồi nằm ở phía Nam Núi Bà, thuộc xã Cát Tiến, huyện Phù Cát, lưng dựa vào núi cao, mặt trông ra biển, xung quanh có nước uốn lượn quanh, phong cảnh thanh tao, kỳ vĩ, không gian tĩnh mịch, với tên ban đầu là Dũng Tuyền, đến  năm 1733 chúa Nguyễn Phúc Chu xuống chiếu cho xây lại chùa và đổi tên là Linh Phong, ban cho nhà sư trụ trì (Ông Núi) pháp hiệu Tĩnh Giác Thiện trì Đại lão thiền sư. Có truyền thuyết kể rằng vua Minh Mạng nằm mơ được Đại lão thiền sư dâng thuốc chữa khỏi bệnh nên đã xuống chiếu cấp bạc để trùng tu lại chùa năm 1829. Hiện nay chùa còn lưu lại nhiều di sản văn hóa lịch sử có giá trị cho thế hệ sau.